تاریخ : شنبه, ۱۰ آبان , ۱۳۹۹ 15 ربيع أول 1442 Saturday, 31 October , 2020
2

شوشتر، حیران میان سنت و مدرنیته

  • کد خبر : 1243
  • ۲۰ مهر ۱۳۹۹ - ۹:۴۴
شوشتر، حیران میان سنت و مدرنیته
شهر مکانی برای اسکان گروهی از انسان هاست که فعالیت های تجاری و غیر کشاورزی دارند

شهر مکانی برای اسکان گروهی از انسان هاست که فعالیت های تجاری و غیر کشاورزی دارند و یا به تعریف قدیمتر شهر جایی است با ساختمان ها و خیابان های متعدد برای اسکان گروهی از انسان هایی که از قوانین و نظامات حاکم یکسانی اطاعت می کنند اما امروزه تعریف شهر منوط به مناظر و دیدگاه های گوناگونی شامل تعریف شهر از نظر اقتصادی. شهر از نظر فرهنگی و یا از منظر سیاسی و اقتصادی و غیره شده تا جایی که مارلن هوس هافر نویسنده اتریشی ، شهر را نتیجه ارتباط هماهنگ و ساختاری میان شش جنبه ی اقتصادی،اجتماعی، کالبدی، جغرافیایی، قانونی وسیاسی، می داند.و یا لویس ورث جامعه شناس المانی معتقد است شهر، سکونت گاهی بزرگ برای افرادی ناهمگون و مختلف است که از قوانین مشترکی تبعیت می کنند.

شهر در ایران کهن:

شهر ایرانی در دوره کهن، بازتاب همان شهر نخستین یا پردیس (بهشت) است ، حلول روح یگانه ای از هستی در کالبد های گوناگون تا در آن شادی باشد و شور، عشق باشد و زندگی، زیبایی باشد و وصل و با در هم آمیختن چهار عنصر « آب، خاک، گیاه و هوا» مکانی باشد مملو از زندگی، پر از خاطره و حوادث گوناگون و شاهان و رهبرانی که در طول تاریخ اقدام به ساخت
شهر نموده ، ان را مکانی برای ایجاد چیدمانی از ارکان حکومت ، متناسب با نیازهای سیاسی ، اقتصادی و امنیتی خود می دانستند که ارتباط عمیقی با دین و امر قدسی ، در طراحی و معماری آن برقرار بود چنانکه کالبد اصلی شهر که شامل محلات و بازار بود با محوریت معابد و مساجد و بقاغ متبرکه شکل می گرفت و بر سر در هر خانه و هر مسجدی نام خداوند و ائمه
اطهار به خطوطی زیبا نقش بسته و شامل ترکیبی ناگسستنی از معماری و دین بود.

شهر در ایران امروز :
اما با ورود معماری مدرن که برخی اغاز ان را به دوران ناصرالدین شاه قاجار و برخی از سال ۱۳۰۰ و و دوران تجدد خواهی های رضاخانی نسبت می دهند تعریف شهر در ایران دستخوش تحولات اساسی شد. رضا خان از طریق مبارزه با دین و رسوم قومی و حذف لباس و ایین های بومی ایران و تاکید افراطی بر هویت ملی و در محدوده مرزهای جغرافیایی و سیاسی ایران ، موجب بی رنگ شدن همه ویژگیهای فرهنگی، اجتماعی و قومیتی هر منطقه گردیده و سبب شد همه ساز و کارهای فرهنگی مردم ایران، از هر قوم و قبیله و طایفه ای از شهری و روستایی و ایلی و از
عارف و عامی مضمحل، و فقط مفهوم ایرانی بودن گسترش یابد.
از نظر رضاخان مدرن بودن موقعیتی ماجراجویانه از قدرت، توسعه، توانایی و دگرگون ساختن همه خرده فرهنگ های قومی ایران بود تا بتواند ورای جغرافیا، قومیت، طبقه، فرهنگ بومی، مذهب و ایدئولوژی ، بر مردم حکومت کرده ، ایرانی که خود تصور می کرد را ، هم شکل و هم رنگ و هماهنگ بسازد.
با این دیدگاه رضاخان «شهر» جایگاه معنوی و خودکفایی خود را در طراحی ، معماری، تولید و خودکفایی بومی و منطقه ای از دست داده متأثر از فرهنگ مدرن در مرحله ی حرکت به سوی آرمانشهری متکی بر فرهنگ مصرف و لذت قرارگرفت. این اقدام رضاخان که بعدها (( نظریه تحقق شهر آرمانی رضاخانی)) نام گرفت باعث انجام جراحی های عظیم در بافت های
تاریخی شهرهای قدیم ایران گردید. او و پسرش با شکافتن دل شهرها به نام احداث خیابان ، همه ارکان سنتی و محله ای و بومی انها را بهم ریخته از طریق ایجاد بازارها و فروشگاه های جدید ، سینماها و میخانه ها ، باعث بهم خوردگی نظام اقتصادی و خودکفایی شهرهای تاریخی ایران گردیدند.
این نظریه شهرهای آرمانی رضاخانی موجب ایجاد نظام جدیدی از مناسبات اقتصادی شد که در ان شهرنشینی فرایند مستقل و خودمختاری نبود تا ساکنان شهر همچنان از طریق حرفه و تولید خود هویت داشته باشند ، بلکه شهر ، وابسته ای از جمعیت های درهم از هر قشر روستایی و عشایری، سیاسی و اقتصادی و باسواد و بیسواد بود که در آن مردم با خرید کالاهای لوکس و
بهنمایشگذاشتن آنها، می کوشیدند خود را انسانی شهری جلوه داده و اقدام به خلق یک «هویت» برای خود نموده و اصطلاحا هویتی شهری را برای خود جعل کنند.
به عبارتی دیگرمردم شهرهای رضاخانی می کوشیدند، هویت ((چهکسیبودن)) خویش را از طریق آنچه می خرند و می پوشند و می ارایند «جعل» کنند پس، از تولید به مصرف رو اورده و همه کارگاه های تولیدی خود را به بهانه نوگرایی، تبدیل به فروشگاهی برای عرضه تولیدات شرکت های بیگانه نموده و اینگونه صنایع دستی و تولیدی خود را که به شهرها قدرت خودکفایی می داد از دست داده و تقسیمات اجتماعی خود را از تقسیم به(( پیشه ها و هنرها )) به تقسیم به ((دهک های ضعیف و متوسط و مرفه)) مبدل نمودند.
سید هادی میرمیران استاد و معمار معروف ایرانی درباره تحولات مدرن در شهرهای ایران می گوید: ((در اثر تحولات سیاسی و اجتماعی جریان زندگی اجتماعی و اقتصادی ایران تغییر کرد، سیمای شهرهای ایران متحول شد و بناهای لازم برای زندگی جدید مانند ادارات ، کارخانجات ، بانک ها ، ایستگاههای راه آهن ، دانشگاهها و جز اینها ، و همچنین واحدها و مجموعه های مسکونی جدید در شهرها به وجود آمدند. این بناها برخلاف بناهای قبل از تاریخ معاصر که بدست معماران سنتی طراحی و ساخته می شدند، به تدریج به دست معماران تحصیل کرده طراحی گردیدند. این عده را ابتدا معماران غیر ایرانی تشکیل می دادند و سپس اندک اندک معمارانی که در مدارس معماری خارج از ایران تحصیل کرده بودند و بدنبال آن با ایجاد اولین مدرسه معماری ایران در حدود سال های ۱۳۲۰ ، معماران تحصیل کرده ایرانی نیز به آنها اضافه شدند)) آری با ورود معماری غربی توسط نظریه ی آمان شهر رضاخانی به شهرهای ایران صفت ذاتی درونگرایی از معماری ما رخت بر بست و آن جلوه های ملکوتی و ایینی معماری که شامل تزیینات و ترکیبات زیبا و معنوی شهرهای ایران بود با استدلال مقرون به صرفه نبودن از دست رفته و جای خود را ، به اشکال هندسی بی روح و بیجانی داد که ضرورت وجودی خود را از اقتصاد می گرفتند نه اعتقاد.
این تغیر اساسی و ماهوی در معماری ایران ظرف چند دهه جلوه شهرهای ایران را بشدت تغیر داده و معماری را از ایجاد فضایی مطلوب برای زندگی به سودایی بزرگ برای سود اوری مبدل کرد
لذا با وقوع این تحول در معماری که اصلا در امتداد منطقی معماری جامعه ما نبود و ناگهان چون بلایی اسمانی بر سر شهرها و روستاهای ما فرود امد تعریف شهر در ایران دستخوش تغیرات اساسی شد.بناهای بزرگ و خوب ساخته ی ما ناگهان تخریب و بوته های تجمیع شده و ناهمسازی با محیط پیرامون بوجود امد. علوم انسانی و اجتماعی شهرهای تاریخی در معرض تهدید و تخریب قرار گرفت و بسیاری از موازین بافت های شهری مان زیر پا گذاشته شد و بطور کل، تعریف شهر دستخوش تغییرات اساسی گردید.
پس از انقلاب و شکل گیری نهادهای دینی و انقلابی که موجب برچیده شدن مظاهر فساد اعم از مغازه تا کارخانه و مشاغل ظاله بود و رواج دیدگاه ابادانی آبادی ها و تقویت تولید در روستاها و شهرها، لزوم ایجاد تعریفی جدید از شهر بیش از پیش احساس شد و سرانجام در سال هزار و سیصد و شصت و دو مجلس شورای اسلامی طی جلسه ای علنی و با توجه به مطالعات انجام شده
در دانشگاه های کشور، شهر را در ایران پس از انقلاب اینگونه باز تعریف کرد :
((شهر. محلی است با حدود قانونی که در محدوده جغرافیایی بخش واقع شده و از نظر بافت ساختمانی، اشتغال و سایر عوامل، دارایسیمایی با ویژگیهای خاص خود بوده به طوری که اکثریت ساکنان دائمی آن در مشاغل کسب، تجارت، صنعت، کشاورزی، خدمات و فعالیتهای اداری اشتغال داشته و در زمینه خدمات شهری از خودکفایی نسبی برخوردار و کانون مبادلات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی و حوزه جذب و نفوذ پیرامون خود بوده و حداقل دارای ده هزار نفر جمعیت باشد.))

شوشتر و سیر تحولات شهرنشینی در ایران

از ابتدای ورود مدرنیته به ایران یعنی حوالی سال ۱۲۷۰ شمسی تا روز پنجشنبه دهم بهمن ماه ١٣۶۴ که تاسیس سازمان میراث فرهنگی در مجلس شورای اسلامی تصویب و در تاریخ ١٢ بهمن ١٣۶۴ به تأیید شورای نگهبان رسید یعنی حدود نو و چهار سال ، تعداد صدمات شهری، اقتصادی، اجتماعی ، میراثی و فرهنگی وارد شده به شوشتر انقدر زیاد بود که شمردن تک تک انها مجالی مفصل می طلبد اما اهم انها عبارتند از : انتقال مرکزیت استان از شوشتر به اهواز. ویران شدن قلعه سلاسل از طریق ساخت اداره های دارایی و دخانیات در حیاط اصلی آن، ایجاد کارخانه ی یخ و برق در دل مجموعه ابشارها و اسیابها. احداث خیابان های بزرگ طالقانی . شریعتی و امام خمینی بدون مطالعه ی کافی در قلب بافت تاریخی شهر. از بین رفتن قیصریه و کاروانسراها و کارگاه های صنایع دستی . احداث خیابان کمربندی از وسط سینه ی بندخاک و پل لشکر و پل شاه علی. احداث شهرک علم الهدی و توسعه بی مطالعه شهرک اندیشه بر گرده ی شهر تاریخی دستوا ، عدم نظارت بر حفظ شوشتر نو خانه سازی و… بسیاری طرح های بزرگ و کوچک دیگر که اگر اصولی و با مطالعه صحیح و با حفظ هویت شهری شوشتر اجرا می شد الان شهر چه شکل و هیات متفاوتی داشت.
اینهمه اقدامات از یکسو و احداث شرکت نیشکر کارون که موجب خرید زمین کشاورزان برای کاشت نیشکر و هجوم آنها به شهر شد از سوی دیگر موجب بیکار شدن عده ی کثیری کشاورز و بروز معضل حاشیه نشینی در اطراف شوشتر گردید.

شوشتر بعد از انقلاب تا کنون :
از پیروزی انقلاب و روحیه آبادگرایی که جوانان پرشور آن روزگار داشتند هنوز یکسال نگذشته بود که سیل سال پنجاه و هشت بر شوشتر را محاصره و بخش های بزرگی از شعر و روستاهای میان اب و شعبیه در معرض سیل دچار خسارات بسیار گردیده و جمعیت کثیر دیگری از روستاییانی که خانه و کاشانه ی خود را از دست داده بودند به شوشتر سرازیر گردیده و حاشیه شوشتر بسرعت بزرگتر و جمعیت شهر بازهم بدون هیچ امادگی قبلی افزایش ناگهانی پیدا کرد.
در گرماگرم مواجهه با سیل تا اوایل پنجاه ونه و در حالی که جوانان شهر می کوشیدند با جبران خسارات روستاییان ، آنها را به خانه و کاشانه ی خود بازگردانند جنگ تحمیلی اغاز و سیل جمعیت جنگ زده از اهواز و ابادان و خرمشهر و شادگان و سوسنگرد و ماهشهر و بنادر جنوبی بر شوشتر اوار شد.
مجموع آنچه در دهه شصت بر شوشتر رفت از افزایش شدید جمعیت حاشیه شهری تا ویرانی و بمباران و غیره مجموعا شرایط خوبی را رقم نزد و سوای همه اقدامات شایان توجهی که در شهر و روستا از نظر ساخت و ساز و ابادانی شد اما شهر نتوانست خسارات وارده بر خود را جبران کند.
دهه هفتاد اما فعالیت های ابادانی بیشتر شد که البته ایران آن روزها هم در حال گذر از عصر سازندگی بود.توسعه فضاهای اداری و زیرساختی، توسعه فضای سبز و خدمات شهری ، امنیتی و درمانی ، رونق کشاورزی و ساخت و ساز مناطق بمباران شده و ساماندهی نسبی به توده های جمعیتی حاشیه های شهر را می توان از مهمترین دستاوردهای دهه هفتاد دانست که البته
نسبت چندانی با ماهیت و ریختار شهر به عنوان یک شهر تاریخی نداشت.
دهه هشتاد و نود اگرچه شهر از نبود یک طرح جامع و چشم انداز مبتنی بر شوشتر بعنوان یک شهر میراثی رنج می برد و طرح های ناقصی مثل عقب نشینی خیابان طالقانی و یا رواق سازی بی مطالعه و بیگانه با اصالت شهر و یا عدم تحقق تعاریف صحیحی از فضای شهری ، بازهم چهره ی شهر را قدری مخدوش کرده است اما اقدامات بزرگی نظیر ثبت جهانی شوشتر در فهرست اثار جهانی و توسعه امکانات شهری و بهسازی راه های دسترسی و بهینه سازی پایانه های شهری صورت گرفته که جای تقدیر و ستایش دارد اما با توجه به همه این اتفاقات و همه شرایط ایجاد شده ، شوشتر اکنون اینجاست و هنوز منابع غنی میراثی و اثار عظیم فرهنگی بسیاری در خود دارد که بشدت نیازمند مراقبتند و شهری است با حساسیت هایی خاص در انجام پروژه های عمرانی تا ایندگان نگویند ما برای شوشتر گامی بر نداشته و یا بدتر ، دردی بر درهایش افزودیم..

خوانشی از شوشتر در آغاز قرن نو:هویت و فضای شهری 
نظر به اینکه شوشتر در اغاز قرن نو می باید با نگاهی دقیق تر به گذشته راهی پنداموخته و صحیح تر را برای توسعه به مفهوم حقیقی شهری طی نماید لذا ضروریست هر اقدامی بر کالبد شهر بعنوان اصلی ترین ظرف زندگی جامعه شهری شامل طراحی هر المان و یا ساختار شهری و یا فضای تفریحی با حساسیت خاصی پی گیری و دنبال شود تا طراحی های امروز در دیالوگی وفادارانه تر با مفهوم شوشتر به معنی مکانی با هویت تاریخی چندهزار ساله باشند نه مکانی صرفا برای تردد و مصرف ، و شهر بتواند همسان با نام خود – شوشتر- به اشتراکات موفقی برای انتقال مفاهیم برسد .
فضای شهری نیز که به زعم بسیاری از شهرسازان ، فرایندی عینی از اطلاعات سازمان یافته برای بیان موضوعی خاص به نمایش گذاشته می شود و مروری معمارانه بر ادبیات و فرهنگ و باورهای یک شهر در یک قاب خاص بوده و خلاصه ی شعور طراحان شهر و چکیده ی دانایی شهر سازان آن محسوب می گردد و امروزه مهمترین عنصر هویتی در شناخت شوشتر به مخاطبین داخلی و خارجی است تا با القای معانی صحیح از خود باعث ارتقای فرهنگی مردم شهر از معنای شهر از محلی ((صرفا برای تردد)) به مکانی برای (( رفاه و زندگی)) گردد.
تفاوت بسیاری که مفهوم شهر به عنوان ((مکانی برای تردد)) با شهر به عنوان ((مکانی برای زندگی)) دارد باعث شده بین مردمی که در شهر. زندگی می کنند با ریخت ظاهری شهر نسبتی مبادله ای در رشد فرهنگ برقرار باشد به طوریکه هیات ظاهری شهرهای به معنی ((تردد )) ، ظاهری صرفا برای عبور و مرور و تولید صنعتی و انبوه بوده و اهلیتی در انها مشاهده نمی گردد و این شهرها امروزه ضمن تولید هزینه های بسیار زیست محیطی و ترافیکی ، منبع تولید فساد و بداخلاقی و بزه نیز محسوب می گردند . اما هیات ظاهری شهرهای به مفهوم ((زندگی )) مبتنی بر تقسیمات محله ای و علوم انسانی خاص بوده و تولید در انها نقشی به مثابه زندگی ماندگارانه از طریق حفظ منابع طبیعی و زیستی دارد.
پس با در نظر گرفتن شوشتر به معنی شهری برای (( زندکی)) به بررسی اجمالی هویت شهری این شهر تاریخی می پردازیم.
در بدو ورود از سه ورودی اصلی اهواز ، مسجدسلیمان و دزفول ، و نیز دو ورودی فرعی کوشکک و عقیلی ، هیچ عنصر هویتی یا فضاسازی شهری متناسبی اعم از موضوعات هویتی ، شهری ، المان و یا هر نوع عنصر شهرسازی معناگرا مشاهده نمی گردد. لذا مسافران وارد شده به شوشتر در بدو ورود خود را با هیچ اقدام مشخص فرهنگی از سوی شهر مواجه ندیده و در کمال ناشناسی فرهنگی و بعضا در خلاف معنی شهر به شوشتر وارد می شوند فی المثل چند جام و سبو در میدان کمیته سوخت می تواند معنایی بر خلاف مفهوم حقیقی شهر را به ذهن متبادر کند.
از طرفی عدم تناسب فضاهای شهری ایجاد شده با معنای محیط پیرامون خود نیز سردرگمی دیگری بر بیگانه بودن فضاهای طراحی شده شهری با معنای محیطی انهاست فی المثل اب نمای بی ارتباط با مفهوم میدان و محله باطنی که مزین به نام یکی از سادات مهم شهر به نام باطنی است اما این اب نما نه تنها هیچ اقدام فرهنگی و فضاسازی متناسب با محیط خود محسوب نشده
بلکه در راستای معانی مرتبط با مفهوم کلی شوشتر نیز نمی باشد.
این قاعده بیگانه سازی طرح های شهری با مکان احداث خود البته شامل رواق سازی در خیابان طالقانی با ان هزینه ی سنگین ،هم می شود که سوای کم رنگ شدن ارتباط مغازه ها با خیابان و از رونق افتادن کوچه ها و راسته های فرعی و بیرنگ شدن کاروانسراهای جنبی بازار گردیده بلکه موجب قاجاری نمودن یک شهر تاریخی چند هزار ساله هم شده است بدون اینکه از ماهیت مفاهیم جهانی شوشتر ، چیزی در خود داشته باشد.
با این تفسیر هراینه شوشتر بعنوان شهری که از روز اول شهر بوده و در هیچ پهنه ای از ان مجسمه ای توسط معماران شهری نصب نگردیده و فضاهای شهری ان مبتنی بر معماری و مذهب شامل طراحی و ساخت مراکز محله و تکیه ها و ایوان ها و ساباط ها بوده ،اکنون نیز نمی تواند میزبان مناسبی برای بزک های امروزی از هر حیث و شکل باشد که البته اینجا منظور با مرکز شهر بوده در حالی که همین اقدام برای بخش مدرن شهر یعنی فرهنگ شهر و مسکن مهر و دروازه ، نسبتی دیگرگونه دارد.
همانگونه که می دانیم و بارها نیز در مجامع علمی و فرهنگی به ان اشاره شده ، طراحان فرهنگ شهر و دروازه و مسکن مهر، برعکس شوشتر نو که طراحش به فرم و به اصالت شوشتر وفادار است ،نخواسته و یا نتوانسته اند هنگام طراحی این مناطق ، نسبت های شهری صحیحی را نه در ریختار شهری و نه در خلق فضاهای تفریحی دانش افزا با مرکزیت شهر حفظ کنند و این عدم تعادل در طراحی ، باعث بروز ساختاری غریبانه در این مناطق نسبت به ماهیت شوشتر شده و موجب بیگانگی ساختاری و هویتی این مناطق با شوشتر به ماهو شوشتر گردیده است.
لذا لازم است شهرداری شوشتر با تاکید بر هویت بخشی به این مناطق با حساسیت بر اصل جانمایی صحیج و خلق فرایندی معنایی و هماهنگ با مفاهیم شوشتر اقدام به ایجاد فضاهایی شهری در این مناطق نموده گام هایی عینی و جدی در ایجاد پیوندهای معنایی میان فرهنگ شهر و مسکن مهر و دروازه با ماهیت شوشتر بردارد هرچند همین بی توجهی به اصالت های معماری و شهرسازی در شوشتر هم اکنون در تعاونی کارون واقع در صجرای بلبل و در بین الحرمین هم به وفور مشاهده می شود اما هر اقدام شهرداری برای جبران این نقایص شهری البته قابل ستایش خواهد بود.
از طرفی آب بعنوان یگانه الگوی توسعه پایدار شوشتر در طی قرون متمادی هنور هیچ نقش خاصی در طراحی های شهری شوشتر ایفا ننموده و جز چند فواره کوتاه و بلند در هیچ جای شوشتر خبر خاصی از طراحی سازه هایی نو و مبتکرانه برای ابیاری فضای سبز یا ابخوری یا صنایع وابسته به اب وجود ندارد و ساحل های عریض و طویل شوشتر هم از هرگونه طراحی با کیفیت ابی تهی است.
نگفته پیداست که منظور از طراحی فضای شهری مبتنی بر اب یعنی ان فن مهندسی که انسان شوشتری در مواجهه با اب از طریق خلق سازه های ابی چند کاره یعنی سازه ی آبی- آبیاری. یا سازه آبی – دفاعی. یا سازه آبی – درامدزایی و یا سازه آبی – صنعتی به منصه ظهور رسانده است نه صرفا ایجاد اب نما و فواره بر قامت پل ها یا میان میدان ها. و یا جایگاه صنایع دستی در طراحی شهری و یا جایگاه گردشگری در طراحی شهری و نیز جایگاه مفاخر . و جایگاه افسانه ها و داستان ها. و جایگاه حماسه سازان و شهدا . جایگاه تعزیه بعنوان هنر شبیه خوانی و یا جایگاه موسیقی بعنوان هنری ایینی و جایگاه هایی از این دست در هویت بخشی به شوشتر.
البته ناگفته پیداست که همسانی با اصالت های شوشتر به معنی واپس گرایی و یا کهن سازی نیست بلکه نوگرایی متعهدانه و با اصالت است چرا که با پایان یافتن قرن چهارده و نزدیکی به سال ۱۴۰۰ هجری شمسی بعنوان اغاز قرن نو لازم است با تکیه بر توانمندی های دانشگاهی و مطالغات بین المللی و استعدادهای بومی برای شوشتر سند چشم اندازی متناسب با مزیت های
شهرهای میراث جهانی با بهره مندی از صنعت گردشگری و توسعه کشاورزی و فضای سبز پایدار جهت مواجهه با گرما بعنوان موجودیتی سازگار با میراث فرهنگی و پرهیز از صنعتی شدن به مفهوم کارخانه ای از طریق توسعه فضاهای علمی و اموزشی و دانش بنیان که بتواند جایگاه شوشتر را بعنوان شهری تولید محور در زمینه های صنایع هنری و فرهنگی و کشاورزی در معادلات منطقه ای مطرح کند تهیه و تدوین کرد تا ، بتوان برای رونق و شکوفایی شوشتر گام های استوار و مهمتری برداشت

لینک کوتاه : https://sobhanepress.ir/?p=1243

ثبت دیدگاه

مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : ۰
قوانین ارسال دیدگاه
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.